Эдийн засгийн шинжлэх ухааны үндэслэгч

Нэтээр тэнэж яваад ийм нэг сонирхолтой нийтлэл байсныг copy-paste хийгээд хадгалчихсан байсныгаа оллоо. Бантсаных бант гэдэг шиг шууд л publish post гээд дарчихлаа. /Танихгүй ч гэсэн Ч. Отгончулуунд баярлалаа, линкийг нь санадаггүй ээ ;p /

Аристотель Economy (эдийн засгийн шинжлэх ухаан)-д анх нэр хайрласан юм. Тэр нийгмийн шударга ёсны төлөө тэмцэх эрмэлзлэлийн vрийг суулгажээ. Эртний vе өнөө цагт ч шинэ хэвээр байгаа мэт. "Сайн vйлс бvхэн хил хязгааргvй байх ёстой."

Аристотель Эдийн засгийн шинжлэх ухаан нь түүний сургаалийн гол цөм байгаагүй болой. Зарим нь түүний бичсэн гэгдэх "Өрхийн аж ахуйн тухай" 3 боть ном vнэхээр тvvний бvтээл мөн эсэхэд эргэлздэг авай. Гэхдээ л тvvний нөлөө бол маргаангvй их юм. Жозеф Шумпэтэр эдийн засгийн сэтгэлгээний эхлэлийг, vндэсийг тvvнтэй холбож vздэг. Шотландын "гэгээрэгчид", ялангуяа Адам Смитыг Аристотелигvйгээр төсөөлөхөд нэн бэрх. Аристотели "эдийн засаг"-т нэр өгсөн (ойкономиа) бөгөөд уг шинжлэх ухааныг өөрийн гэсэн зарчим, судлагдахуунтай болгоход их vvрэг гvйцэтгэжээ. Тэр эдийн засгийг нийгэмийн, ер нь ёс суртахууны шинжлэх ухаан гэж vзэж байж. Тvvний сургаальд Хомо политикус нь Хомо экономикустэй зөрчилддөггvй юм. Тэр хэт туйлширалгүй, ёс суртахуунд vндэслэсэн, улс төр ба шинжлэх ухааны чанадад орших, тийм эдийн засгийг хайх ерөнхий чиглэлийг тавиж өгсөн юм. Сократ болон Платон нарийн адилаар "сонгодог гvн ухаан"-ий эх vvслийг vндэслэсэн Аристотели нь манай эриний өмнөх 384 онд Тхракиэнд төрж, 322 онд Чалкис арал дээр нас баржээ. 17 тойдоо Платоны академид элсэн оржээ. Тэр Македоны Александрын хvмvvжvvлэгч багш байх vедээ практик- улс төрийн асуудлаар нилээн сонирхон оролдож байсан гэдэг. Хожим тэр өөрийн сургуулийг vндэслэсэн юм. Тэр өөрийн филосифио Платоныхтой сөргөлдvvлэх, түүнийг шvvмжилэх замаар хөгжvvлжээ. Түүний давтагдашгvй өвөрмөц сэтгэх арга, онолын гаргалгаанууд, философийн бvтээлvvд нь: логик- учирзүйн, ёс зүйн, байгалийн шинжлэх ухааны талаархи гар бичмэлvvдэд vлдэж хоцорчээ. "Ёс зvй", "Улс төр", "Эдийн засаг" ууд нь хамтдаа "практик философи" болно. Эдгээр нь ямагт "сайн сайхан амьдрал", хүний аз жаргал, хамтsн амьдралын хамгийн сайн зохион байгуулалт, төлөвлөлтийн төлөө байх болно. Ингэж тэр 18 -р зуун хvртэл бараг өөрчилөгдөлгүй "амьдарсан" онолоо vндэслэсэн юм. Адам Смит, Аристотелийн уламжлал, тvvний vзэл санааны дагуу, өөрийн "Yндэстнvvдийн баялаг" зохиолдоо, "Улс төрийн эдийн засаг бол төрийн тэргvvн, хууль тогтоогчдын шинжлэх ухааны хэрэглvvр /зэвсэг/ юм гэж vзэж байв". Энэ уламжлалын дагуу бол эдийн засаг нь нилээн чухал vvрэгтэй. Гэхдээ онцгой чухал ч юм уу, эсвэл хамгийн гол шийдвэрлэх vvргийг гvйцэтгэхгvй. Ер эдийн засгийн шинжлэх ухаан бол хамтын амьдралыг бий болгоход хувь нэмрээ оруулж буй нэгэн vйлчлэх чиг vvргээс өөр юу ч биш. Их ч vгvй бага ч vгvй ердөө ийм л vvрэгтэй. Тvvний энэ санаа одоо ч "амид" хэвээр. Жишээ нь:капитализмыг шvvмжлэгч Америкын эрдэмтэн Амтай Этзиони шиг "ёс суртахуунтай, тэгш эрхтэй шинэ эдийн засгийг", хvмvvнлэг "сайн нийгэм"- ийг байгуулахаар зорьж /шаардаж/ буй нь Аристотелийн санаа орчин vед дахин сэргэж байгаагийн нэг хэлбэр юм. Тэр эдийн засгийн онолын сэтгэлгээний тvvхэнд "өрхийн аж ахуй" хэмээх 3 боть номоороо ороогvй юм. Харин эдгээр номууд нь бvхий л vеийн онолуудын урьдач нөхцөл, суурь нь болж байв. Эхний ботиндоо тэр өрх гэр доторхи тэргvvлэх ёсны тухай: эхнэр нөхрийн, эзэн ба боолын, эцэг хvvхдvvдийн хоорон дахь харьцааны тухай бичжээ. Хоёрдугаар ботио Александр Макэдонскийн даалгавраар бичсэн байж болох юм. Тэр пэрс болон гэрэгийн тvvхэнд төр, засгийн удирдагчид нь заль хэрэглэж хээл хахуулийн замаар тvрийвчээ тvнтийлгэсэн 70 аргийг бичжээ. 3 дахь боть нь эдийн засагтай холбоогvй шахуу буюу "гэр бvл болон эрчvvдийн хууль" ийн талаар байв. Эдийн засгийн шинжлэх ухаанд оруулсан тvvний хувь нэмэр нь огт өөр "газар" байх нь цөөнгvй. Тухайлбал Шумпэтэрийн бvтээл, судалгааний гол суурь нь болсон Аристотелын мөнгөний онол нь "Никомахийн ёс суртахуун" гэдэг номынх нь ёс суртахуун, тэгш эрхийн талаархи бvлэгт нь байх жишээтэй. Мөнгөний vvргийг тэр орчин vеийн эдийн засгийн шинжлэх ухааныхтай төстэй байдлаар тодорхойлж байжээ. Мөнгө -хvний хэрэгцээний болон эд зvйлсийн өртгийн хэмжvvр, -өртгийг солилцох, дамжуулах хэрэгсэл, -мөнгө бол зээл. хувь хvн одоо хэрэглэх шаардлагагvй бол ирээдvйд хэрэглэх зорилгоор "хойш тавиж" болдог /хадгалах vvрэг/. Энэ бvхний хажуугаар тэр мөнгөний социал чиг vvргийг нь мартаагvй юм. "мөнгө байгаагvй бол хvмvvсийн хамтын амьдрал ч, солилцоо ч байхгvй байх байсан." Хойч vеийнхэндээ vлдээсэн тvvний эдийн засгийн сэтгэлгээний өв нь зөвхөн "Никомахийн ёс суртахуун" аас гадна улс төрийнх нь бvтээлд vлдсэн юм. Юуны өмнө тvvний улс төрийн шатлал нь ихэд учир утгатай. "...Улсын жижиг нэгжvvд /баг, сум, дvvрэг гэдэг шиг/ нь хvмvvсийн нэгдлийн, хамтийн амьдралын нэгэн тусгай хэлбэр юм. Улс төрийн амьдрал vvнээс л эхэлдэг. Бvх жижиг нэгжvvд нь сайн сайхны тусийн тулд л нэгддэг. Жижиг нэгдэл бvр илvv"сайн" -ий зvг тэмvvлэх бөгөөд ингэж явсаар, бvх сайнуудаас хамгийн дээд зэрэгт байх нэгэн сайны зvг тэмvvлсээр нэгэн хvчирхэг, мөн бусад бvх доод шатний дэд нэгдэлvvд тvvнд харяалагддаг, тийм нэгдэлийг бvрдvvлдэг. Vvнийг бид Улс, буюу төрийн нэгдэл гэж нэрлэдэг...". Тэр Полис (хот улсууд)-ийг хамгийн гол, хамгийн дээд шатний нэгдэл гэж vздэг байв. Бусад нь тvvний хvрээнд багтах бөгөөд поли нь ноёлох, бусдийг эрхшээх хvчтэй. Орчин vеийнхээр хэлбэл :Аристотели Улс төрийн шатлалын талаар "бvхний төлөө vvрэх улсын хариуцлага" дээр хvрээд цааш ахилгvй зогсжээ. Тvvнээс өмнө Платон, тvvнээс хойш Гэгэль, Карл Маркс нарын туйлшрагчдын адил (Карл Поппэрийн тодорхойлсноор буруу хуулагчид) төрийн дарангуйллын тухай санаа гаргаагvй юм. Улс төрийн болон эдийн засгийн онолын эхлэл, vvслийн vед Аристотель ёс суртахуунд тvшиглэсэн улс төрийн эдийн засгийн тухай санааг бий болгожээ. Поли (хот улс) нуудийн төв нь чөлөөт зах, зээл худалдааны талбай буюу агора байлаа. Тэнд хvмvvс өөрсдийн эдийн засгийн сонирхолыг солилцож, харилцан ярилцдаг байжээ. Зорилго болон зорилтын пирамидэд (шаталсан тогтолцоонд) улс төрийн эдийн засаг нь онолын улс төрийнхөө доор нь оршино. Улс төрийн утга учир нь тvvнийхээр бол засгийн асар их эрх мэдлийг ашиглан, хамтийн аз жаргалд хvргэхэд (хотлоор нь жаргаахад) оршино. Тэр өөрийнхоо vеийн буюу тухайн цагийнхаа ойлголтоор, хэмжvvрээр л улс төрийг хэмжиж байж. Мөн тэр "улс төр гэдэг нь сайн сайхан амьдралын төлөө л байдаг, тvvнд vйлчилэх vvрэгтэй" гэж баттай итгэж байв. Хvний амьд явах, амьжиргааг тордох хэрэгцээг хангах нь эдийн засгийн vvрэг юм. Улс төр бол эрх чөлөөний гvрэн, эдийн засаг бол зайлшгvй байдлын гvрэн болой. Аристотелийн улс төр, нийгэм, эдийн засгийн онолын санааг өнөөгийн тvвшинээс харах юм бол ардчилсан бус гэдэг нь тодорхой. Vvнд тайлбар илvvц биз. Учир нь тvvний онолд эмэгтэйчvvд, хvvхдvvд, боолуудын эрх чөлөө багтаагvй байдаг. Нэг гайхалтай зvйл нь тэр эдгээр бvлгvvдийг улс төрөөс хассан атлаа, нийгэмд хэрэв олонхи нь хамтын шийдвэр гаргах, зөвлөх ажиллагаанд оролцож чадахгvй байх юм бол төр "дайснуудаараа" дvvрдэг... гэж vздэг байжээ. Тэр цаг vеийнхээ, нийгмийнхээ бvтээгдэхvvн байсан юм. Гэхдээ л тэр нийгмийн тэгш байдал, тэгш эрхийн талаар хамгийн эхний бөгөөд "суурийг нь сайн vндэслэсэн" онолч байсан юм. Тvvний ойлголтууд, тодорхойлолтууд одоог хvртэл vнэ цэнээ алдаагvй төдийгvй, шинэ онолуудад ч нөлөөтэй хэвээр байна. Ямар vед чөлөөт байдлын дvнд бий болсон тэгш бус байдлыг зөвтгөж болох вэ? Аль тохиолдолд шударга бус гэж тооцох вэ, ямар vед хамтын амьдралд аюул учруулж байна гэж vзэж болох вэ? Тэр нийгмийн өргөн хэмжээний зохицол, vндэсний нэгдэлгvйгээр, сайн хамтын нийгэмлэг(нийгэм) бvрэлдэж чадахгvй гэдэгт итгэж байж. Тvvний "Политиэ" зохиолд өмч ба эрх чөлөө, олигархи болон ардчилсан зарчмыг гайхалтай сайн нэгтгэх гэсэн хvсэл нь илэрсэн байдаг. "Бvх нийгэмд 3 хэсэг бий. Лут баячууд, дундаж тvвшнийхэн, туйлийн ядуучууд. Хэрэв дундаж тvвшнийхний хэмжээ их байвал сайн. Учир нь ийм харилцаанд тэд оюун ухаандаа захирагдах нь хялбар байдаг" Хамгийн сайн нийгмийг бий болгоход шаардагдах эхний нөхцөл нь ашигтай аж ахуй, шударга хуваарилалт юм. Энэ нь эдийн засгийн vvргийг маш өндөр тvвшинд vнэлж буй хэрэг юм. Аристотелийн сургааль нь орчин vеийн эдийн засгийн шинжлэх ухаанд, нийгмийн, ёс суртахууны асуудлуудыг дахин шинээр, өөрөөр олж харах боломжийг олгож байна. Ч. Отгочулууны орчуулгаас . . .

Sugar rush

Яагаад элсэн чихрийн үнэ тэнгэрт хадаад байна аа? - Эдгээр саруудад элсэн чихрийн үнэ ойрын 27 жилд байгаагүйгээр бусад хүнсний барааны үнээс даваад байна. Шалтгаан нь: Энэтхэг улс нь дэлхийн зах зээлийг элсэн чихрээр хангагч дэлхийн хоёр дахь том үйлдвэрлэгч гүрэн бөгөөд 2007-08 оны улиралд 28,6 сая тонн ургац хураасан боловч энэ жил 16 сая тонн болтлоо буурна гэсэн тооцоо хийгдсэн байна. Энэтхэгийн фермерүүд өнгөрсөн улирал элсэн чихрийн үнэ унасан, мөн экспортын хориг тавьсаны улмаас урьд урдынхаас бага хэмжээний чихрийн нишингэ тариалсан байна. Үүнд бас муссон салхи багагүй хэмжээний нөлөө үзүүлсэн юм. - Энэтхэгүүд ч өөрсдөө энэ амтат бүтээгдэхүүнийхээ томоохон хэрэглэгч аж. 2008 онд тэд 24,3 сая тонныг хэрэглэсэн бөгөөд энэ нь дэлхийн чихрийн эрэлтийн 15% орчим нь юм байна. Энэхүү энэтхэг бүтээгдэхүүний бууралт нь бага импортлогдож, олон улсын зах зээл дээрх үнийг өсгөнө гэсэн үг юм. Хэдийгээр энэтхэгийн засгийн газар экспортын хоригийг сулруулсан ч 2011 он хүртэл эрэлтийг хангах янзгүй байна. economist.com-c Aug 13th 2009 /орчуулгын алдаа гарсан байж магад тиймээс http://www.economist.com/daily/news/displaystory.cfm?story_id=14209265&fsrc=nwl -с оригийг нь уншаад алдаа оноог зааж туслана гэж найдаж байна/

Самгарьд үгсийн тайлбар

Монголчууд бид нар Буддын шашинтангууд гэж өөрсдийгөө хэлэх дуртай ч гэсэн энэхүү шашны мөн чанар, бусад шашнуудаас юугаараа ялгардаг гэх мэтийг тэр бүр мэддэггүй нь тун ч харамсалтай ... Заримдаа бидний өдөр тутам хэрэглэдэг ч гэсэн чухамхүү утгыг нь мэддэгүй үгсийн тайлбарыг хүргэж байна.

Анатман /”Би” бээр байхгүй/

Энэ нь бурхны шашны хамгийн чухал ухагдахууны нэг юм. Бурханы шашны дагуу гэрэлт ертөнцөд мөнх орших юм байхгүй учир хорвоод аливаа юм өөрийн мөн чанаргүй юм.

Анитья /Аливаа юм хувиран өөрчлөгддөг чанартай/

Энэ нь Бурханы шашны хамгийн чухал ухагдахууны нэг юм. Энэ ухагдахууны дагуу хорвоо ертөнцөд бүх юм хувиран өөрчлөгдөх бөгөөд байнга, тогтмол орших юм байхгүй аж. Аливаа амьд амьтан эрт орой хэзээ нэгэн цагт үхэх ёстой. Энэ нь зовлонгийн учир шалтгаан болж байдаг юм. Гэвч хөгжил дэвшил, нөхөн төрөх нь мөн адил байнгын өөрчлөлт хувиралтын үр дагавар мөн учир эл олон үзэлд гутрангуй хандах хэрэггүй.

Бодхисатва /гэгээрэхийг хүсэн тэмүүлсэн хүн/

Анх Гаутама Сиддарта гэгээрэхээсээ өмнө ийм нэртэй байжээ. Махаяна буюу Их хөлөгний шашин үүссэний дараа гэгээрэхийг хүссэн тэмүүлсэн болгоныг ийнхүү бодхисатва буюу бодьсад гэж нэрлэх болсон аж. Сүүлдээ амьд амьтан бүрт дээд язгуурын нигүүлсэнгүй сэтгэлд хөтлөгдөн хандаж, гэгээрүүлэхийг ородож буй хүмүүсийг ч ингэж нэрлэдэг болжээ. Хамгийн их алдаршсан бодьсад нарыг дурьдвал: Авалокитешвара буюу Хонсим бодьсад, Кшитигарбха, Манжишри нар юм.

Будда /Гэгээрч төгс нөгчсөн/

Анх бурханы шашныг үндэслэгч Гаутама Сиддарта /Шагжамуни/-г ингэж нэрлэдэг байжээ. Учир нь тэрбээр 35 насандаа буюу одоогоос 2500 орчим жилийн өмнө Энэтхэгт гэгээрсэн аж. Өөрсдийн хамаардаг дэг, чиглэлээс үл шалтгааланг бурханы шашинтан бүрийн эцсийн зорилго нь Бурхан болоход оршино. Бурхан болох аргууд нь хоорондоо ялгаатай учир бурханы шашин янз янзын дэг, сургуульд хуваагдсан байдаг. Махаяна буюу Их хөлөгний шашинд түүхэн хувь хүн болох Бурхан багшаас гадна Амитабха буюу Аминдава, Махавайрочана буюу Махабярзана, Вайсаржагуру нарын зэрэг бэлгэдэл бүхий олон Буддаг хүлээн зөвшөөрч, тахин шүтдэг. Амар жаргалтай оронд мэндэлсэн хүн бүр бурхан болдог гэсэн “Зол жаргалтай орны онол”-н нөлөөн дор Япон улсад талийгаач болгоныг Бурхан буюу японоор “Хотоке” хэмээн нэрлэдэг.

Дхарма /зөв ном сургаал/

Энэ нь Ялж төгс нөгчсөний номлодог сургаал юм. Бурхан багшийн сургаалд гурван айамаг сав буй. Үүнд: Сударын аймаг сав /Бурхан багшийн айлдвар, яриа/, Винайн аймаг сав /Бурхан багшийн тогтоосон дэг сахилга/, Авидармын аймаг сав /Сударын болон Винайн аймаг савын ном сударт хожмын бурханы шашныг судлагчдын туурьисан тайлбар эргэцүүлэлүүд/ эдгээр багтана. Энэ гурван аймаг савыг нийтэд нь Типитака хэмээнэ. Дхарма буюу Дарма нь бурханы шашны гурван эрдэнийн нэг нь юм.

Карма /үйл/

Хэдийгээр анх энэ үг “үйл” гэсэн жирийн утгатай байсан боловч учир шалтгааны онолтой холбоотойгоор урьд өмнө үйлдсэн янз бүрийн үйлийн үр дүнд хуран хуримтлагдсан нэг ёсны нөөц хүч хэмээн тооцогдох болсон юм. Тодруулбал, хүний үйл бүр сайн, муугаасаа шалтгаалан ирээдүйд сайн эсвэл муу үр дүнд хүргэнэ. Улмаар хүний ирээдүйд нөлөөлөх энэхүү хүчийг карма /үйлийн үр/ хэмээн нэрлэдэг болжээ. Хэрэв сайн үйл бүтээвэл буян хурж, түүний нөөц хүч, тэр үйлийг үйлдсэн хүнийг ирээдүйд сайнаар нөлөөлдөг гэж үзнэ. Хүний үйлс: бие, хэл болон сэтгэлийн гэж гурав хуваагддаг.

Махаяна /Их хөлөг/

Бурханы шашны түүхэнд Махаяна, Хинаяна хэмээх хоёр том урсгалыг тэмдэглэсэн буй. Махаяна буюу Их хөлөгний сургаал Төвд, Хятад, Солонгос, Япон, Монгол болон бусад хойд зүгинй орнуудад, Хинаяны буюу Бага хөлөгний сургаал Бирм, Шри-Ланка /Цейлон/, Тайланд болон урд зүгийн орнуудад түгэн дэлгэрчээ. Махаяна хэмээх нь энэхүү ертөнцөд төрж, үхэж буй бүх амьд амьтны зовлон зүдүүрийг багтааж, тэдгээрийг хооронд нь очүүхэн бээр ялгалгүй цугааранг гэгээрүүлэхээр тээж чаддаг “Их хөлөг” гэсэн утгатай үг юм.

Нирвана /Бүрэн амарлингуй байдал, дээд зэргийн баяр цэнгэл/

Махчилбал “Унтраах, бөхөх” гэсэн үг. Энэ нь сэтгэл юүгээ төгс төгөлдөр болгож, зөв оюун ухааны үндсэн дээр дотоод бясалгал үйлдсэний ачаар хүний бүх буюар, шунал тачаал бүрмөсөн замхран арилсны дараах байдал юм. Ийм байдалд хүрсэн болгоныг бүрхан гэнэ. Гаутама Сиддарта 35 намтай байхдаа ийм нөхцөлд хүрч бурхан багш болжээ. Гэвч одоо тэрбээр бүрэн амарлингуй байдалд гагцхүү амьсгаа хураасны дараа хүрсэн гэж үзэж байгаа юм. Учир нь хүний бие махбод амьдарч байгаа бол түүний бузар мөн адил оршсон хэвээр байдаг аж.

Пали /хэл/

Энэ нь Хинаяны буюу Бага хөлөгний сургаалын хэл юм. Бурханы шашны хамгийн эртний ном судрыг энэ хэлээр тэмдэглэн бичсэн гэж үздэг. Энэ бол самгарьд хэлний нэг аялгуу учраас энэ хоёр хэлний хооронд төдийлөн их ялгаа байгүй. Үлгэрлэвэл, самгарьдаар Дхарма гэдэг бол палигаар Дхамма, самгарьдаар Нирвана бол, палигаар Ниббана юм.

Парамита /цаад талын эрэгт хүргэдэг хэрэгсэл/

“Цаад талын эрэгт хүргэдэг хэрэгсэл” нь Бурхан багшийн ертөнцөд хүрэхийн тулд хүний хэрэглэдэг арга хэрэгсэл билээ. Өглөгч зан, ёс суртахуун, тэвчээр хатуужил, зориг, бясалгах чадвар, оюун ухаан зэрэг хүний төрөх, үхэхийн ертөнцөөс гэгээрэхийн ертөнцөд авчирдаг 6 парамит буюу барамид буй гэж үздэг. Японы хавар, намрын Хиган хэмээх долоон хоногууд бурханы шашны энэхүү ухагдахуунаас үүдэн гарчээ.

Пражня /Оюун билиг/

Энэ нь 6 барамидын нэг нь билээ. Энэ бол хүний амьдралд зөв хандах, үнэнийг төөргдлөөс ялгах сэтгэлийн чадвар юм. Энэхүү чадварыг олсон хүнийг бурхан багш хэмээнэ. Тиймээс энэ бол ердийн хүний ухаанаас ялгаатай хамгийн ариун тунгалаг, гээрээрсэн оюун юм.

Сангха /Бурханы олон шавь хуврагууд/

Бурханы шашны лам хуврагуудад гэлэн, гэлэнмаа, тодорхой сахил хүртэж тангараг өргөсөн хүмүүс тооцогдоно. Анх тэдгээрийн тоонд гагцхүү бадар барьдаг гэлэн, гэлэнмаа нар ордог байжээ. Хожим нь Махаяна буюу Их хөлөгний сургаал хөгжиж дэлгэрэхэд Сангха буюу Сангагийн тоонд гэлэнгүүдээс гадна бодьсадын зиндаанд хүрэхийг хүссэн бүх хүн тооцогдох болсон аж. Энэ нь бурханы шашны гурван эрдэнийн нэг юм.

Санскрит /хэл/

Энэ бол Энэтхэг-Европын хэлний аймагт багтдаг, эртний Энэтхэгийн сонгодог бичгийн хэл юм. Түүнийг ведийн болон сонгодог санскрит буюу самгарьд гэж хуваадаг. Махаяны буюу Их хөлөгний сургаалын ном судрыг энэ бичгээр тэмдэглэсэн бөгөөд түүний найруулгыг даган бурханы шашны холимог санскрит гэдэг билээ.

Сансара /дахин дахин төрөхийн гинжин хэлхээс/

Энэ бол наракийн оршин суугч, бирд, амьтан, хүн, асур, тэнгэр нар зэрэг зургаан ертөнцөд өнгөрснөөс өнөөдрийг дамжин ирээдүйд эцэс төгсгөлгүй үхэх төрөх давтагдахын нэр юм. Хүн гэгээрч эс чадваас энэхүү төрж үхэхийн тойрогт байнга эргэлдэхийн заяатай юм. Энэхүү тойргоос гарч чадсан хүнийг Бурхан гэдэг.

Шуньята /Хоосон чанар/

Энэ нь бурханы шашны хамгийн чухал ухагдахууны нэг юм. Энэхүү ухагдахууны дагуу гэрэлт ертөнцөд аливаа юм мөн чанаргүй бөгөөд мөнх оршихгүй юм. Эд юмс учир шалтгааны нарийн холбоотой тул өөрийн мөн чанар бүхий байнга тогтмол орших юм байхгүй. Тийм учраас юм бүхэн мөн чанартай эсвэл юу ч мөн чанаргүй хэмээн аль алинд нь хатуу итгэж үл болно. Энэ ертөнцөд аливаа юмны орших нь харьцангуй бөгөөд үнэмлэхүй чанартай юм байхгүй билээ. Энэ бол Махаяны буюу Их хөлөгний сургаалын Пражнягийн сударын гол ухагдахуун юм.

Сутра /Ариун хөлгөн судар/

Бурхан багшийн номлолыг бичиж тэмдэглэснийг ингэж нэрлэдэг. Анх энэ үг эрдэм шинжилгээний ном, мэргэн үгсийн эмхэтгэлийн нэр байжээ. Сутра буюу судар нь Типитакийн нэг аймаг сав билээ.

Тхеравада /Хинаяна буюу Бага хөлөгний сургаал/

Энэ бол өмнө зүгийн уламжлалын бурханы шашинтан нарын гаргадаг нэгэн ердийн дуу авиа юм. “Тхера” нь ахмад гэсэн үг. Энэ бол түүхийн үүднээс үзэхэд бурхан багшийн сургаалыг хатуу чанд баримталдаг нэг хэсэг ахмад лам нарыг төлөөлсөн ахмадуудын дэг юм. Тэд нарын эсрэг арай дэвшилттэй сэтгэдэг өөр нэгэн хэсэг лам байсан билээ. Хожим нь тэдний үзэл бодол махаяны хүрээнд хөгжиж дэгжсэн. Энэ бол хойд зүгийн уламжлал билээ. Ийм хагарал бүр бурханы шашны эхний үед, Бурхан багшийн таала төгссөнөөс хойш хэдхэн зуун өнгөрсний дараа, тэр үед дэвшилттэй хэмээн тооцогдож байсан Махадэва лам, Бурхан багшийн сургаалын таван аймгийг урьд өмнөхөөс арай чөлөөтэй номлож болно хэмээн үзэж эхлэхэд тодорсон юм. Эцсийн эцэст энэ зөрчил хоёр дэг болж хуваагдсанаар шийдвэрлэгдсэн юм. Хожим нь махасангхикийн дэг Махаяны сургаалыг боловсруулсан билээ.

Типитака /Гурван аймаг сав/

Энэ бол бурханы шашны ариун ном судрын гурван аймаг савын нэр Дармууд юм. Үүнд: Бурхан багшийн айлдвар, мэргэн сургаалыг эмхэтгэсэн Сударын аймаг сав, бурханы шашны вам хуврагуудын баримтлах ёстой эртнйи дэг сахилыг эмхэтгэсэн Винайн аймаг сав, метафизикийн эрэгцүүлэлүүдийг эмхэтгэсэн Авидармын аймаг сав эдгээр болно. Хожим нь Хятад, Японы бурханы шашны суут эрдэмтэн мэргэдийн бүтээлүүд бурханы шашны ном сударт багтан ордог болсон байна. Дхарма-г үз.

Бурхан багшийн сургаал номноос ...

Driver's dilemma

Өнгөрсөн хавар С.Өнөрийн Student's dilemma /http://sbonur.blogspot.com/2008/11/students-dilemma.html эндээс original-г нь сонирхоорой/ хэмээх Нэшийн тэнцвэрийн Prisoner's Dilemma тоглоомыг оюутнуудын дунд буулгасан талаарх нийтлэлийг уншаад "үүнийг жолооч нарын дунд ч бас буулгаж болно ш дээ" гэсэн санаа орж ирснээ одоо та бүхэнд сийрүүлье.

-

Тоглоомын дүрмийг тайлбарлавал:

Арт, Боб нар хэрэг хийсэн хэмээн сэжиглэгдэж бие биенээсээ хамааралгүй байцаалтанд оржээ. Хэрвээ тэр хоёр хоёулаа хэргээ хүлээхгүй бол 6 сарын ял онооно. Харин хоёулаа хэргээ хүлээвэл 5 жилийн ял онооно. Арт хэргээ хүлээгээд Боб хүлээхгүй бол хэргээ хүлээсэн Артыг суллаад найз Бобыг нь 10 жилийн ял, эсрэг тохиолдолд буюу Арт нь хэргээ хүлээхгүй Боб нь хүлээх тохиолдолд Артыг 10 жилийн ял, Бобыг суллах нөхцөлд тэд оржээ. Нэшийн тэнцвэр ёсоор тоглоомын тэнцвэр хоёулаа хэргээ хүлээх дээр тогтох бөгөөд энэ нь хоёулаа хэргээ хүлээхгүйгээс үр ашиг муутай, таагүй тэнцвэр юм /http://en.wikipedia.org/wiki/Prisoner%27s_dilemma/

-

Улаанбаатар хотын авто замын бөглөрөл өнөө үед хурц асуудал болжээ. Аль эрт соц нийгмийн үед эл хотыг 500 000 хүн амтай байна хэмээн төлөвлөсөн нь өнөөдрийн сая гаруй оршин суугчидтай нийслэлд маань ийм нөхцөл байдлыг үүсгэх нь арга ч үгүй биз. Гэхдээ мөхөс миний нүдээр УБ-н замын чанарыг эс тооцвол хотод байгаа бүх машинд сааталгүй зорчих хүрэлцээт нөхцөл байгаа харагдаж байна.

-

Одоо яагаад хамгийн муу тэнцвэрт хүрээд байгаа талаарх тоглоомондоо орцгооё.

Хэрэв жолооч бүр дүрмээ биелүүлж хөдөлгөөнд оролцвол хамгийн үр ашигтай нөхцөл үүснэ. Улаан гэрэл асахад хязгаарлах зурвасын хойно зогсож, шулуун зураас давахгүй тохиолдолд түгжрэл үүсэх шалтгаан алга болно. Хамгийн гол нь бүгд адил хугацааг бусдыг хүлээж /ногоон гэрэл асахыг хүлээж/ өнгөрөөнө. /хоёул хэргээ хүлээгээд 6,6 сарын ял авч байгаа мэт/

Гэтэл зарим нэг хувиа хичээсэн этгээдүүд гол замаас ирж буй тээврийн хэрэгслийг хүлээлгүйгээр туслах замаас орно, энэ нь тэдэнд ашигтай байх нь аргагүй, бусад нь түүнээс илүү хугацааг хүлээлгийн зурвасны ард өнгөрөөж байгаа юм чинь /яг л Боб суллагдаад Арт хэргийг хүлээлгүй 10 жилийн ял авсан мэт/. Ийм байдлыг тэсвэрлээгүй бусад жолооч нар ч гэсэн тийм байдлаар цаг хожих гэсэн incentive буюу хүсэл, шалтаг үүссэнээр loose-loose тэнцвэр дээр тогтож байгаа юм.

Ердөө л энэ Улаанбаатар хотын маань замын бөглөрлийн үндсэн шалтгаан нь юм.

-

Үүн дээр нэмж хэлэхэд тус болохоосоо ус болох нь их гэгчээр замын цагдаа нарын зохицуулж байгаа уулзвар дээр түгжрэл болоод байгаа юм шиг...

Уул нь эрээн мод барисан ах нар зүгээр л ажиглаад, хэн дүрэм зөрчинө түүнийг торгоод /арга хэмжээ аваад гэвэл арай дээр юм уу даа/ байвал зүгээр юм байгаам даа ...

Хайр программыг суулгах заавар

Худалдан авагч: Би техникийн талаарх мэдлэгт маруухан л даа. Хайр -ын программыг яаж суулгадаг (install) вэ?

Мэргэжилтэн: Эхлээд өөрийгөө ЗҮРХ гэсэн файлыг нээх хэрэгтэй. Нээсэн үү? Худалдан авагч: Нээчихлээ. Гэхдээ тэр файл дотор одоогийн байдлаар ӨНГӨРСӨН ГУНИГ.EXE, АТАА ХОРСОЛ.EXE, ГОМДОЛ.EXE гэдэг программууд ажиллаж байна. Тэд ажиллаж байхад ХАЙР-ыг суулгаж болох юмуу? Мэргэжилтэн: Тэр хамаагүй. ХАЙР-ыг суулгахад ӨНГӨРСӨН ГУНИГ.EXE программ өөрөө арилчихдаг юм. Хэсэг хугацаанд түр санамжинд тань байх боловч бусад программуудад нөлөөлж чадахгүй. ХАЙР нь эрт орой хэзээ нэгэн цагт БАГА ИТГЭЛ.EXE -г арчиж ИХ ИТГЭЛ.EXE гэдэг нэртэй модуль суулгадаг. Гэхдээ хамгийн гол нь та өөрөө ХОРСОЛ.EXE, ГОМДОЛ.EXE гэдэг программуулыг хаах хэрэгтэй. Учир нь эдгээр нь ХАЙР-ыг суулгахад саад болдог. Та хааж чадах уу эрхэм ээ? Худалдан авагч: За хаачихлаа. Тэгсэн чинь ХАЙР өөрөө автоматаар сууж эхэллээ. Зүгээр биз дээ? Мэргэжилтэн: Тийм ээ! Гэхдээ энэ бол зөвхөн үндсэн программ. Үүний дараа хамгийн сүүлийн үеийн дээд загварыг нь суулгахын тулд өөр ЗҮРХ-үүдтэй холбоо тогтоох ёстой. Худалдан авагч: Ёооё! Эхэлж амжаагүй байхад л алдаа заагаад эхэллээ шүү дээ. Одоо яах вэ? Мэргэжилтэн: Ямар алдаа зааж байна? Худалдан авагч: АЛДАА 412- ПРОГРАММ ДОТООД СИСТЕМД АЖИЛЛАХГҮЙ БАЙНА.Энэ юу гэсэн үг вэ? Мэргэжилтэн: Санаа бүү зов. Энэ бол энгийн нэг алдаа. ХАЙР-ын программ нь өөр ЗҮРХ-нүүдэд ажиллахад бэлэн байгаа ч таны ЗҮРХ-энд ажиллахгүй байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл та бусдыг ХАЙРЛАХЫН тулд эхлээд өөрийгөө ХАЙРЛАХ хэрэтэй гэсэн үг. Худалдан авагч: Тэгвэл би юу хийх хэрэгтэй вэ? Мэргэжилтэн: "ӨӨРИЙГӨӨ ХҮЛЭЭН ЗӨВШӨӨРӨХ" гэдэг файлын доорх ӨӨРИЙГӨӨ УУЧЛАХ.DOC, ӨӨРТӨӨ ИТГЭХ.TXT, ҮНЭ ЦЭНИЙГ МЭДЭХ.TXT болон САЙН ҮЙЛС.DOC гэдэг файлуудыг сонгоод бүгдийг нь МИНИЙ ЗҮРХ гэдэг хавтсандаа хийгээрэй! Дараа нь ӨӨРӨӨ ӨӨРТӨӨ СААД.EXE -ийг бүх файлуудаасаа бүр хогийн савнаасаа хүртэл арчиж ор тас алга болсонд нь итгэлтэй болох хэрэгтэй. Худалдан авагч: Би чаднаа! Үнэхээр МИНИЙ ЗҮРХ цэвэрхэн файлуудаар дүүрч байна. ИНЭЭМСЭГЛЭЛ.MPG дэлгэцэн дээр минь тоглож байна. ХАЛУУН ДУЛААН УУР АМЬСГАЛ.COM, ЭНХ ТАЙВАН.EXE ба СЭТГЭЛ ХАНГАЛУУН БАЙДАЛ.COM -ууд МИНИЙ ЗҮРХЭНД хуулагдаж байна. Мэргэжилтэн: Тийм бол ХАЙР суугаад ажиллаж эхэлсэн байна. Энэ үеэс эхлээд та одоо юуг ч даван туулж чадах болно. Гэхдээ нэг юм сануулъя. Худалдан авагч: Юу билээ? Мэргэжилтэн: Хайрын программ үнэгүй байдаг. Тиймээс тө өөрийн таньдаг мэддэг бүх хүмүүст forward хийгээрэй! Тэр хүн бусадтай хуваалцсаны дараа эргээд танд цэвэрхэн модулиуд илгээх болно. Сургамжит өгүүллэгүүд цувралаас ...

Цаг үе маань юу болоод байна даа хэмээх багшийн яриа

Өнөөдөр арван жилийн анги удирдсан багшийндаа орж жаал хууч хөөрлөө. Манай багш бол цогцолборын олон удаагийн мэргэжлийн аварга орос хэлний багш Д.Сарантуяа юм. Түүний одоогийн монгол орныхоо төлөө санаа зовниж байгаа талаар хэлсэн хэдэн зүйлсийг хүргэж байна.

Өнөөдөр монголын нийгэмд амьдрах арга алга, хаа сайгүй авилга хээл хахууль, архидалт ядуурал байна шүү дээ. Өнгөрсөн хавар нэг оюутан их сургуулиа улаан дипломтой төгслөө, төсвийн байгууллагад ажиллах сонирхолтой түүндээ хөтлөгдөн өргөдөл гаргалаа. Гэтэл нөгөө том дарга нар нь өөрсддөө зориулаад улсад ажиллах эрэгтэй хүн цэргийн алба хаах ёстой гэсэн хууль батлагдчихсан, үүн дээр нэмэгдээд төрийн албан хаагчийн шалгалт өгөх шаардлагатай болжээ. Тэгэхээр тэр залуу бүхэл бүтэн жил алдах болж байна шүү дээ. Энэ хооронд нөгөө баян цатгалан хүмүүс нь цэрэгт алба хаахын оронд төлөх мөнгийг нь нөгөө шовгортой нь цуг төлөөд ажилд орчихно. Хүмүүст ажил олдохгүй ийм нөхцөл байдал бүрэлдээд байхад засгийн газар бүдэрсэн дээр нь түлхэх гэж байгаа юм шиг шоронд байгаа бараг бүх хүмүүсийг өршөөлийн хуулинд хамруулчихлаа. Хэдийгээр амьдралдаа нэг алдсан дахин алдахгүй гэсэн итгэл зүрхэндээ тээсэн хүмсүүд гэртээ эргэж ирсэн ч гэсэн хувийн хэрэг дээрээ ганц ч толбогүй энгийн иргэдэд ажил олдохгүй байхад тэдэнд шударга аргаар хэрхэвч мөнгө олдохгүй нь ойлгомжтой.

Ажилгүйдэл болон гэмт хэрэг 2 хоорондоо шууд хамааралтай байдаг. Тун удахгүй оюутнуудын хичээл сургууль эхлэхэд янз бүрийн хэрэг сонсогдох вий, ай даа охид хөвгүүд минь болж өгвөл орой үдэш гадагшаа битгий гарцгаагаарай даа ... За тэгээд үеийхнээсээ тасарчихсан гэгдэх сайн сайн залуучууд нь хилийн чанд руу гарч ажиллах гэдэг замыг сонгодог болж, арга ч үгүй биз монголд хөлсөө гоожуулан байж олох мөнгийг нь хурууны үзүүр хөдөлгөх зуурт л олдож байгаа юм чинь ... Энэ мэтээр цааш яриад байвал өнөөдрийн монголчууд бид ёс жудгаа орвонгоор нь самарчихсан сууж байна. Монголын ёс гурав, гурван хундага уухгүй бол болохгүй ч гэх шиг. Уул нь дэлхийн Чингис хаан, монгол судлалын газраас монголын ёс заншлыг судлаад бүгд шагшин гайхацгааж байхад бид түүнийг бүр огт мэдэхгүй байгаа нь тун харамсалтай байна. Монгол хүний ген устаж байгаа гэдэг бараг үнэн байх аа. Энд байгаа хүүхдүүд нь ихэвчлэн согтуу, архины халуунд үйлдвэрлэгдэж тэд нар нь эцэг эхийнхээ үйл хэргийг өвлөн үргэлжүүлж байна. Гэтэл арай гайгүй хэсэг нь гадаадад цус холилдсон хүүхэд тэврээд л ...

Яг энэ үед ерөнхийлөгч Мөнх-Алдараас нөгөө маркетингийн ажил хэцүүдлээ гэсэн мессэж ирж, гарахаас өөр аргагүйд хүрч багшийн яриаг тасалдуулсан юм.

Багшийн ярианы үндсэн санааг нь гаргаж сийрүүллээ. Сонирхолтой сэдэв шүү ...

Зун цаг сайхааан ...

Монгол орны нутаг дэвсгэр дээр нарны гэрэл эгц тусах тэр хэдхэн сарын хугацааг зуны улирал гэдэг билээ. Энэхүү ахархан хугацаанд байгаль эх түүний үрс бүгдээрээ гоёлын хувцасаа өмссөн мэт өнгө алагланхан баясацгаадаг. Энэ зуны бороо хуртай байгааг ч хэлэх үү уул тал ногоон ургамлаар өвч хучаастай, өнгө өнгийн цэцэгс найганхан ургаастай ёстой л нэг сайхаааан зун болж байна даа. Яг энэ үеэр Багануур хотын маань цэцэрлэг саад бүрт охид хөвгүүдийн инээд хөөр, гитар хөгжмийн аялгуутай сүлэлдэн үдшийн намууныг цочоодог юм. Тэдгээр залуусын нэг нь би бөгөөд хамгийн дуртай дуунуудынхаа нэгнийх нь үгийг блогтоо тавьюу хэмээн бодлоо.

D---------------------- A

Гэрэлтэй цонхны чинь доор шүгэлдэхэд Bm-------------------F#m Инээмсэглэн чи минь харагдаад Bm-------------------F#m Гараа өргөн намайг даллахад Em------------A-------D Гараад ирдэг байсан хайрт минь Chorus: G -------------- A Багануур хотын гудамжаар F#m --------------- Bm Дурсгалт өдрүүд минь үлдээ юү G --------------- A Буцаад ирнэ ээ чамдаа A ---------------------- D Нисэх шувууд нуураа эргэнэ ээ Сурагчийн цүнхийг чинь хааяа бариад Сургуулийн зүг хамтдаа алхалхад Өглөөн нартай чи минь мишээгээд Урамтайхан алхална хайрт минь Chorus: Цэвэрхэн хотын гудамжаар Шөнөжин зугаацан элдвийг ярилцаад Гэртээ харих ухаанаа умартсан Жаргалтай тэр өдрүүдээ найз нь мартахгүй Chorus: Сайхан байж дээ сурагч нас минь Салан одож дээ үерхэлтэй минь хамт Дахиад олдохгүй хүүхэд насаа Дандаа дурсаж яваарай найз минь Chorus: Жич: Энэ дуу нь Багануурын дуу биш бөгөөд дахилтыг нь Эрдэнэт хотын гудамжаар ... гэж дуулдаг юм.